Giữa không gian tĩnh lặng của Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên (tỉnh Đồng Nai), có một nơi được ví như “bộ nhớ sống” của đại ngàn. Đó không chỉ là nơi lưu giữ những chứng tích của rừng xanh mà còn là một “bộ nhớ  sống” đặc biệt, nơi những tiêu bản lặng câm đang cất tiếng gọi thức tỉnh lương tri con người về trách nhiệm bảo vệ động vật hoang dã.

Lưu giữ những câu chuyện rừng

Theo chân anh Bùi Quốc Vị, chúng tôi vào không gian trưng bày của Bảo tàng thiên nhiên Cát Tiên. Trong ánh sáng dịu nhẹ, hơn 2.500 mẫu vật tinh xảo hiện ra, tái hiện chân thực nhất hình dáng của các loài khi còn sống. Từ những loài thú lớn như voi châu Á, bò tót đến các loài nhỏ hơn như tê tê Java, mèo rừng, gấu… Tất cả đều nằm trong Sách Đỏ, thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm.

Anh Vị giới thiệu về những tiêu bản tại Bảo tàng thiên nhiên Cát Tiên

Thế nhưng, đằng sau lớp kính sáng loáng, sự hiện diện của chúng thường bắt đầu từ những bi kịch giống nhau. Có con thú gục ngã trước họng súng săn, hoặc kiệt quệ khi ngôi nhà rừng xanh bị thu hẹp. Anh Vị trầm ngâm cho biết, bảo tàng không chỉ lưu giữ xác thú, còn lưu giữ những câu chuyện. Đó là câu chuyện về những chiến sĩ kiểm lâm ngã xuống giữa rừng sâu, hay những cuộc giải cứu xuyên đêm để đưa một cá thể tê tê bị thương trở về nhà. Những hiện vật này là chứng nhân câm lặng có sức lan tỏa mạnh mẽ, đánh động vào lương tri của mỗi người.

Tiêu bản gấu đen tại bảo tàng

Trong số đó, bộ xương của cá thể tê giác một sừng cuối cùng của Việt Nam là chứng tích đau đớn nhất. Theo lời anh Vị kể, năm 2010, loài tê giác Java chính thức tuyệt chủng tại Việt Nam sau phát súng của lâm tặc. Việc lưu giữ bộ xương ấy không chỉ phục vụ nghiên cứu nguồn gene, mà còn là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất. Đó không phải thiên tai, chính lòng tham và những niềm tin sai lệch của con người đã đẩy một loài động vật đến bờ vực biến mất vĩnh viễn.

Rời khỏi khu vực của những ký ức buồn, anh Vị chỉ vào tiêu bản con cá sấu xiêm và kể về một hành trình thắp lên hy vọng. Từng có giai đoạn loài này biến mất ngoài tự nhiên, nhưng sau 20 năm nỗ lực gây giống và bảo tồn của VQG Cát Tiên, đến nay khu vực Bàu Sấu đã có khoảng 500 cá thể. “Điều đó cho thấy, nếu chúng ta thực sự quan tâm và hành động, chúng ta có thể cứu các loài động vật trước ngưỡng cửa tuyệt chủng”, anh khẳng định.

Giáo dục tình yêu thiên nhiên

Giá trị lớn nhất của bảo tàng không chỉ nằm ở nghiên cứu mà còn ở giáo dục. Trong thời đại công nghệ, việc “mục sở thị” một bộ xương thật mang lại tác động hoàn toàn khác biệt. Nhiều học sinh khi đến đây đã lặng người trước những tiêu bản mang dấu vết tổn thương. Đó là một con gấu mất bàn tay, một hộp sọ hằn vết đạn… Những hình ảnh ấy không cần lời giải thích dài dòng vẫn đủ sức lay động nhận thức từ gốc rễ.

Hàng ngàn tiêu bản về động vật hoang dã được lưu giữ tại bảo tàng

Em Nguyễn Minh An, học sinh từ Đồng Nai xúc động chia sẻ: “Đến đây em hiểu rằng bảo vệ rừng không phải là việc ở đâu xa, mà là bắt đầu từ việc không ăn thịt thú rừng”. Lựa chọn “không ăn thịt thú rừng” không chỉ là quy định pháp luật, mà còn là sự tử tế để không phá vỡ các mắt xích sinh thái, tránh dẫn đến những hệ lụy dài hạn như biến đổi khí hậu hay dịch bệnh.

Tại bảo tàng có nhiều tiêu bản về loài chim được lưu giữ

Ông Nguyễn Thế Việt, Giám đốc Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật Cát Tiên cho biết, đối tượng mà bảo tàng hướng tới nhiều nhất là thế hệ trẻ – những người quyết định tương lai của thiên nhiên. Khi một đứa trẻ hiểu giá trị sự sống, các em sẽ trở thành những “tuyên truyền viên” tự nhiên trong gia đình và xã hội. Trung bình mỗi năm, VQG Cát Tiên đón từ 55.000 đến 65.000 lượt khách, trong đó có hàng nghìn du khách quốc tế. Đây chính là lực lượng sẽ mang thông điệp bảo tồn đi xa hơn. Thông qua các hoạt động trưng bày, Cát Tiên đang hiện thực hóa mục tiêu lồng ghép chính sách bảo tồn vào đời sống, thay đổi nhận thức cộng đồng – yếu tố then chốt để bảo tồn bền vững.

Có thể nói, Bảo tàng Thiên nhiên Cát Tiên đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: Bảo tồn không thể dừng ở khẩu hiệu, mà phải bắt đầu từ hành động. Khi những “bài học sống” chạm tới cảm xúc, tương lai của rừng sẽ không còn nằm trong những tủ kính, mà nằm trong cách con người lựa chọn ứng xử với thiên nhiên.

Vũ Bá Trung